Ελένη Ευριπίδη / Δ' Επεισόδιο στ. 1500-1592

Ανάλυση μαθήματος – Κείμενο και Επισήμανση των σημαντικών στοιχείων

Η ΕΛΕΝΗ ΣΕ ΚΟΜΙΚ ΑΠΟ ΤΟ ΦΩΤΟΔΕΝΔΡΟ

 

Δ' Επεισόδιο στ. 1500-1592
«Ἥδ' ἡμέρα σοι τὴν ἐμὴν δείξει χάριν»

1500 ΕΛΕ: Όλα καλά μες στο παλάτι, φίλες·                      ΤΑ ΝΕΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΛΑΤΙ
η κόρη του Πρωτέα μάς βοηθάει·                                       - Τι είπε η Θεονόη  στον αδερφό της;
δεν εφανέρωσε στον αδελφό της,                                             - Ποια είναι η τωρινή κατάσταση

παρ' όλο που τη ρώτησε, πως ήρθε                                       του Μενέλαου;
κι είναι κοντά μας ο άντρας μου· του είπε, 1                      - Τι ζητάει η Ελένη από τον Χορό;
1505 για χάρη μου, πως έχει πια πεθάνει.
Και τον Μενέλαο τον συντρέχει η τύχη·
γιατί 'ναι αρματωμένος με τα όπλα  
που θα 'ριχνε στη θάλασσα· βαστάει
στο δυνατό του χέρι την ασπίδα
1510 και στο δεξί έχει το κοντάρι, τάχα
για να τιμήσει τον νεκρό μαζί μου.
Είναι έτοιμος να πολεμήσει, μύριους
βάρβαρους να σκοτώσει, στο καράβι
μόλις θα μπούμε· του 'δωσα να βάλει
1515 χιτώνα ωραίο και με ποταμίσο
τον έλουσα νερό δροσάτο, που είχε
να νιώσει χρόνια στο κορμί του. Ωστόσο
να, βγαίνει από το παλάτι εκείνος  
που σίγουρα θαρρεί πως θα με πάρει·
1520 ανάγκη να σωπαίνω· κι εσείς όμως 2
παρακαλώ το στόμα σας κρατήστε
κλειστό, για να σας σώσω κάποια μέρα,
αν τώρα εγώ κι ο άντρας μου σωθούμε.
ΘΕΟΚ: Δούλοι, με τη σειρά να προχωράτε,

1525 καθώς ο ξένος όρισε, κρατώντας 3                              Η ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΟΥ
τις προσφορές που θα ριχτούν στο κύμα.                              ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΥ ΚΑΙ
Ελένη, αν δε νομίζεις πως μιλάω 4                                       ΟΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ
ανόητα, άκουσέ με κι εδώ μείνε·                                          ΕΛΕΝΗΣ
στον άντρα σου τα ίδια θα προσφέρεις,
1530 είσαι δεν είσαι μέσα στο καράβι.                                 -Τι προτείνει ο Θεοκλύμενος
Φοβάμαι μήπως σου 'ρθει επιθυμία,                                         στην Ελένη;
στο πέλαο να ριχτείς από τη θλίψη                                           -Πώς η Ελένη αντιμετωπίζει
για τις χάρες του Μενέλαου, μια κι έτσι 5                            τις προτάσεις του;
πολύ πικρά γι' αυτόν αναστενάζεις.

1535 ΕΛΕ: Καινούριε μου άντρα, πρέπει να τιμήσω 6  
και τον πρώτο μου γάμο· θα μπορούσα
να σκοτωθώ για το νεκρό μου ταίρι·
όμως ποιο τ' όφελος γι' αυτόν αν θα πεθάνω;
Άσε να πάω και στον πεθαμένο
1540 τα εντάφια να προσφέρω δώρα. Εκείνα 
που θα 'θελα οι θεοί να σου χαρίσουν,
μα και στον ξένο που έτσι με βοηθάει.
Γυναίκα σου σωστή καθώς ταιριάζει,
θα μ' έχεις στο παλάτι, αφού κι εμένα
1545 και τον Μενέλαο ωφελείς. Η μοίρα 
καλά τα φέρνει ως τώρα. Και για να 'ναι
η χάρη που μου κάνεις τελειωμένη,
πρόσταξε να μας δώσουν το καράβι.
ΘΕΟΚ: Εσύ ένα σκάφος της Σιδώνας δώσ' τους 9
1550 με λαμνοκόπους και κουπιά πενήντα. 10
ΕΛΕ: Στο πλοίο δε θα' ναι αυτός ο κυβερνήτης; 11
ΘΕΟΚ: Ναι· και θα τον υπακούν οι ναύτες μου όλοι. 12
ΕΛΕ: Να τους το πεις ξανά, για να το νιώσουν.
ΘΕΟΚ: Και τρεις φορές, αν θες, θα τους προστάξω.
1555 ΕΛΕ: Να' σαι καλά κι αυτά που θέλω ας γίνουν.
ΘΕΟΚ: Την όψη σου τα δάκρυα μη χαλάσουν.
ΕΛΕ: Τη χάρη που χρωστώ θα σου ξοφλήσω.  
ΘΕΟΚ: Μοχθείς του κάκου κι οι νεκροί ένας ίσκιος. 13
ΕΛΕ: Τα λόγια μου κι εμάς κι αυτούς αγγίζουν.
1560 ΘΕΟΚ: Απ' τον Μενέλαο πιο κακός δε θα 'μαι.
ΕΛΕ: Στάθηκες τέλειος· η τύχη ας με συντρέξει.
ΘΕΟΚ: Θα 'ναι μαζί σου, αγάπη αν μου δείξεις.
ΕΛΕ: Ποιους πρέπει ν' αγαπάω δε θα μου μάθεις.
ΘΕΟΚ: Να 'ρθω κι εγώ στο πλοίο να βοηθήσω;

1565 ΕΛΕ: Όχι· στους δούλους δούλος να μη γίνεις. 14                 ΟΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΤΟΥ
ΘΕΟΚ: Ας είναι· δε με νοιάζουν των Ελλήνων                              ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΥ
τα έθιμα· το σπίτι μου καθάριο 15·                                                   -Ποιες οδηγίες δίνει
δεν πέθανε ο Μενέλαος εδώ πέρα·                                                    στους άνδρες του και
κάποιος γοργά στους άρχοντες να πάει                                             στον Μενέλαο;
1570 και να τους πει να φέρουνε του γάμου
τα δώρα στο παλάτι κι όλη η χώρα 16
πρέπει ν’ αντιβουίξει απ’ τα τραγούδια
πως κάνω γάμο ζηλευτό και παίρνω
την ξακουσμένη Ελένη. Κι εσύ, ξένε,
1575 πήγαινε και στο πέλαο να σκορπίσεις
ετούτα για τον πρώτο της τον άντρα.
Κατόπι γύρνα γρήγορα μαζί της,
στου γάμου να καθίσεις το τραπέζι. 17
Κι ύστερα, αν θες, γυρίζεις στην πατρίδα
1580 ή ζεις εδώ κοντά μου ευτυχισμένος. 18                                   Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ
ΜΕΝ: Ω! Δία, πατέρα και σοφό σε λέω 19                                      ΜΕΝΕΛΑΟΥ
θεό, πονετικό βλέμμα να ρίξεις
σ’ εμάς, απ’ τα δεινά λευτέρωσέ μας.                                               -Σε ποιον θεό απευθύνεται

Πάμε για τον γκρεμό, γοργά βοήθα·                                                     ο Μενέλαος και τι του
1585 με τ’ ακροδάχτυλό σου αν μας αγγίξεις, 20                             ζητά;
θα ’χουμε φτάσει εκεί που λαχταρούμε.
Πλήθος οι περασμένες συμφορές μας.
Θεοί, πολλές φορές χαρές και λύπες
εγεύτηκα από σας· μα τώρα πρέπει
1590 κι εγώ να ορθοποδήσω κι όχι πάντα
να με κυκλώνει το κακό· τη χάρη  
κάντε μου αυτή και θα ’μαι ευτυχισμένος.

 

Επισήμανση των σημαντικών σημείων της ενότητας

 

Ø  Διάνοια: Για την αντιμετώπιση των κινδύνων είναι απαραίτητη η σοφία / η δύναμη του μυαλού αλλά και η σωματική δύναμη. Η δύναμη χωρίς τη σοφία δεν ωφελεί, όπως και το αντίθετο.

 

Ø  Όψις: Σκηνοθετικές πληροφορίες έχουμε σε αρκετά σημεία της σκηνής.

 

Ø  Λέξις (= το ύφος και η γλώσσα, σχήματα λόγου): Αντιθέσεις, Δίσημοι λόγοι,  Τραγική ειρωνεία.

 

Ø  Σχόλια βιβλίου: 11, 13, 14, 15, 21.

  

Ø  Ας εμβαθύνουμε, σελ. 113:

 

·         Δίσημοι λόγοι στο Δ΄ επεισόδιο εντοπίζονται στους στίχους: 1540-1542, 1545-1546, 1556, 1557, 1561, 1563.

 

·         Οι δίσημοι λόγοι είναι ένα παιχνίδι ανάμεσα στη γνώση και την άγνοια, το είναι και το φαίνεσθαι. Δεν θα μπορούσαν να λείπουν από το έργο.

 

·          Είναι ένα είδος ειρωνείας που κρατά αμείωτο και ζωηρό το ενδιαφέρον των θεατών, καθώς γνωρίζουν πράγματα που τα αγνοούν οι ήρωες.

 

·         Οι Αθηναίοι θεατές βλέποντας την Ελένη και τον Μενέλαο να εξαπατούν τον Θεοκλύμενο, θα χαιρόντουσαν και θα ήταν ικανοποιημένοι με την επιτυχία του σχεδίου διαφυγής τους. Ασφαλώς και τα συναισθήματά τους θα μπορούσαν να επηρεαστούν από τις στερεοτυπικές αντιλήψεις της εποχής για τους βαρβάρους.

 

·         Μάλιστα σπουδαίοι Έλληνες ρήτορες και φιλόσοφοι, όπως ο Ισοκράτης, ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης – σύμφωνα με το παράλληλο κείμενο 2 ΄΄Ελληνες και βάρβαροι΄΄ της σελίδας 113 του βιβλίου – υποστήριζαν την ανωτερότητα των Ελλήνων.

 

·         Βέβαια, υπήρξαν κάποιοι σοφιστές, μεταξύ αυτών και ο Αντιφώντας, που προσπάθησαν να εξαλείψουν αυτές τις ρατσιστικές αντιλήψεις.

 

Ø  Ας εμβαθύνουμε, σελ. 115:

 

·         Στην προσευχή του ο Μενέλαος δείχνει διαφορετικός από την εικόνα που μας έδωσε στα προηγούμενα επεισόδια. Εδώ ο Μενέλαος απευθύνεται με ταπεινότητα στο Δία. Δείχνει αποφασιστικός και τολμηρός, αλλά με την επίγνωση του δύσκολου εγχειρήματος που σχεδιάζουν με την Ελένη. Και για αυτό ζητά τη βοήθεια του Δία.

 

·         Κωμικά και ρομαντικά στοιχεία που κυριαρχούν στο έργο θέτουν υπό αμφισβήτηση τον τραγικό χαρακτήρα του δράματος:

 

·         Κωμικά στοιχεία:

 

 

1.      Οι δίσημοι λόγοι της Ελένης.

 

2.      Ο επικείμενος γάμος  με τον  Θεοκλύμενο και το ψεύτικο πένθος της για τον νεκρό Μενέλαο..

 

3.      Η αφέλεια του Θεοκλύμενου (αν και ηγεμόνας με εξουσία, δείχνει αφελής και αφήνεται στο πάθος του).

 

4.      Η προετοιμασία της νεκρικής πομπής.

 

·       Ρομαντικά στοιχεία:

 

1.      Ο γάμος που δεν γίνεται ποτέ.

 

2.      Η εξαπάτηση του ισχυρού, με εξουσία άνδρα, από έναν αδύναμο.

 

3.      Η σιωπή της Θεονόης.

 

4.      Η προσευχή του Μενέλαου που θα εισακουστεί από τον Δία.

 

1^ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Ευριπίδη Ελένη / Δ΄ Επεισόδιο

Όνομα ομάδας: ________________________ Τάξη: ______ Ημερομηνία: ______

Α. Κατανόηση κειμένου

 

1.      Τι προτείνει ο Θεοκλύμενος στην Ελένη;
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................

 

2.      Πώς αντιδρά η Ελένη στις προτάσεις του Θεοκλύμενου;
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................

3.      Ποιες οδηγίες δίνει τελικά ο Θεοκλύμενος στους άνδρες του και στον Μενέλαο;
..........................................................................................................................................
..........................................................................................................................................

 

4.      Πώς παρουσιάζεται ο Μενέλαος στην προσευχή του; Να συγκρίνεται με συντομία την τωρινή εικόνα του με την εικόνα του στα προηγούμενα επεισόδια.

.........................................................................................................................................
......................................................................................................................... ................

 

Β. Πρόσωπα – Χαρακτηρισμός

 

1. Η κάθε ομάδα, με το όνομα που της αντιστοιχεί, να συμπληρώσει τα αντίστοιχα πεδία:

 

Πρόσωπο	Χαρακτηριστικά	Στίχοι ή φράσεις του κειμένου
Ελένη	1. 2.
Θεοκλύμενος	1. 2.
Μενέλαος	1. 2.

 

Γ. Ερμηνεία

1.      Πιστεύετε ότι η εξαπάτηση της Ελένης είναι δικαιολογημένη; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.
.........................................................................................................................................
.........................................................................................................................................

 

2.      Το παιχνίδι ανάμεσα στο «είναι» και το «φαίνεσθαι» εκφράζεται για άλλη μια φορά και μέσα από τους δίσημους λόγους. Αφού τους υπογραμμίσετε στο κείμενο, γράψτε δίπλα στον καθένα από αυτούς τι θα έλεγε η Ελένη, αν μπορούσε να εκφραστεί ελεύθερα και να πει αυτό που πραγματικά σκέφτεται.

Στίχοι: ..............................................................................................................................
Στίχοι: ..............................................................................................................................

Στίχοι: ..............................................................................................................................
Στίχοι: ..............................................................................................................................

Στίχοι: ..............................................................................................................................

·         Τι εξυπηρετούν τελικά; .......................................................................................

..............................................................................................................................

3.      Κάποιοι μελετητές του έργου υποστηρίζουν ότι πέρα από τα τραγικά στοιχεία κυριαρχούν και κωμικά ή ρομαντικά στοιχεία στο έργο.

Η ομάδα της Ελένης να εντοπίσει στίχους όπου έχουμε τραγικά στοιχεία, η ομάδα του Θεοκλύμενου ρομαντικά και η ομάδα του Μενέλαου κωμικά και να τους τοποθετήσετε στα κατάλληλα πλαίσια.

 

 

                                    


                
                                 Ρομαντικά στοιχεία                                               
    

                                                                     Ομάδα ΄΄Θεοκλύμενος΄΄

 Ομάδα ΄΄Ελένη΄΄               

Τραγικά στοιχεία

 

                                         

                             

 

 

 

 

                                              

Ομάδα ΄΄Μενέλαος΄΄

Κωμικά στοιχεία

 

2^ο ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Ευριπίδη Ελένη / Δ΄ Επεισόδιο

Όνομα μαθητή: ________________________ Τάξη: ______ Ημερομηνία: ______

Ø  Κατ’ οίκον εργασίες:

 

1.Άσκηση Δημιουργική γραφής

Υποθέστε ότι είστε οι θεατές που βλέπουν την Ελένη και τον Μενέλαο να εξαπατούν τον Θεοκλύμενο.  Να εκφράσετε τα συναισθήματά σας σε μια παράγραφο 80 – 100 λέξεων.
......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

2. Παραγωγή λόγου – Άρθρο

Ο Θεοκλύμενος σκεπτόμενος το γάμο του με την Ελένη, αναφέρεται σε γαμήλια έθιμα. Αναζητήστε ανάλογα έθιμα της σύγχρονης εποχής και καταγράψτε τα σε άρθρο που θα αναρτηθεί στο ιστολόγιο του μαθήματος (200 – 250 λέξεις).

......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................